خواهد بود . همهء آنچه در آيات و اخبار دربارهء برترى اجر صبر بر اجر شكر وارد شده مراد بخصوص همين رتبه است ، زيرا آنچه از واژهء نعمت به ذهن مردم تبادر مىكند مال و بىنيازى است ، و آنچه از واژهء شكر به ذهن مىرسد اين است كه بگويد : الحمد للّه و اين كه نعمت را در راه معصيت به كار نبرد نه آن كه در راه طاعت آن را صرف كند . در اين صورت صبر افضل از شكر خواهد بود ، چه صبرى كه عامّه آن را مىفهمد برتر از شكرى است كه عموم آن را درك مىكنند . اكنون چنانچه معانيى را كه ذكر كرديم مورد ملاحظه قرار دهى خواهى دانست كه براى هر يك از دو قول در بعضى از حالات وجهى است ، زيرا بسا مستمند صابر كه برتر از توانگر شاكر است چنان كه بيان كرديم ، و بسا توانگر شاكر كه افضل از مستمند صابر است . آن توانگرى كه خودش را همچون مستمند ببيند ، چه او از مال خود جز به اندازهء ضرورت براى خويش نگه نمىدارد و باقى را به مصرف خيرات مىرساند ، و يا به اعتقاد آن كه خزانه دار نيازمندان و بيچارگان است مال را نگه مىدارد و انتظار مىكشد كه ضرورتى روى دهد تا آن را به مصرف برساند ؛ و هنگامى كه مالش را در اين راه صرف مىكند در صدد كسب جاه و شهرت و منّت گذاردن بر ديگران نيست بلكه منظورش اداى حقّ بارى تعالى در دلجويى از بندگان اوست ، چنين توانگرى برتر از مستمند صابر است . اگر بگويى : عمل اين توانگر بر نفس او گران نمىآيد ليكن نادارى بر مستمند گران است ، زيرا او لذّت قدرت را احساس و اين درد صبر را درك مىكند ، و او اگر از فراق مال متألّم شود لذّت قدرت بر انفاق آن را جبران مىكند . پاسخ اين است كه بدانى رأى ما اين است كسى كه مالش را از روى رغبت و ميل انفاق مىكند حالش كاملتر از كسى است كه اين كار را با بخل انجام مىدهد و مال را با قهر و زور از خود جدا مىكند . ما تفصيل اين مطلب را پيش از اين در كتاب توبه بيان كرده‌ايم . چه صرف آزار دادن نفس مطلوب نيست بلكه براى تأديب آن مطلوب است ؛ و اين امر شبيه زدن سگ شكارى است چه سگ تعليم يافته كاملتر از سگى است كه به زدن نياز دارد هر چند بر آن صابر باشد . نفس نيز در آغاز نياز به آزار دادن و مجاهده دارد ، ليكن در نهايت بدان محتاج نيست بلكه در پايان آنچه براى او آزار دهنده بوده لذّت بخش و گوارا خواهد بود . بنابر اين اطلاق قول به اين كه صبر افضل از شكر است به معنايى كه در فهم عامه متبادر